BIAŁE PLAMY – CZARNE PLAMY Sprawy trudne w stosunkach polsko-rosyjskich

BIAŁE PLAMY – CZARNE PLAMY

Sprawy trudne w stosunkach polsko-rosyjskich

Projekt wspólnej publikacji

Wprowadzenie

Charakterystyka celu i zakresu opracowania.

Rozdział 1

Przegląd piśmiennictwa

Prezentacja stanu badań w Polsce i w Rosji na temat polsko-rosyjskich stosunków (ze szczególnym uwzględnieniem spraw trudnych i drażliwych). Krótki przegląd bibliograficzny.

Rozdział 2

Początki

Stan stosunków polsko-rosyjskich 1917-1918: sprawa polska po rewolucji lutowej; bolszewicy wobec sprawy polskiej. Zakończenie I wojny światowej i kształtowanie się łady wersalskiego. Federacyjne koncepcje Piłsudskiego; inkorporacyjne koncepcje Dmowskiego. Wojna 1920 r. Pokój ryski 1921 r. Sprawa jeńców wojennych w Polsce i Rosji.

Rozdział 3

Polska i ZSRR w latach 30. XX wieku

Sprawy bezpieczeństwa europejskiego. Pakt o nieagresji Polska-ZSRR z 1932 r. Polsko-niemiecka deklaracja o nieagresji z 1934 r. Polska polityka balansowania między ZSRR a Niemcami. „Pragmatyzm” stalinowskiej polityki zagranicznej. Komintern i polscy komuniści. Polacy w ZSRR. 2

Rozdział 4

Geneza II wojny światowej

Główne założenia polityki zagranicznej ZSRR i Polski pod koniec lat 30. Układ monachijski z 1938 roku. ZSRR i Polska w 1939 roku. Sowiecko-niemiecki pakt o nieagresji i tajny protokół (sierpień 1939 roku). Napaść Niemiec hitlerowskich na Polskę, stanowisko władz sowieckich.

 Rozdział 5

Polska między ZSRR a Niemcami (1939-1941)

Inwazja Armii Czerwonej na Polskę 17 września 1939 r. Układ o przyjaźni i granicy między ZSRR a Niemcami z 28 września 1939 r. Polityka ZSRR wobec Polski od września 1939 r. do 22 czerwca 1941 r.

Rozdział 6

Zbrodnia katyńska

Proces odkrywania prawdy i upamiętnienie ofiar. Poszukiwania archiwalne. Śledztwo katyńskie; dokonania, stan aktualny, perspektywy.

 Rozdział 7

Czas wojny. ZSRR i Polska w koalicji antyhitlerowskiej

Problem granic i obywatelstwa po układzie z 30 lipca 1941 r. Kontrowersje wokół Armii Polskiej. Początki tzw. lewicowej alternatywy w kwestii polskiej (CBKP, ZPP, Kościuszkowcy). Stalin a Powstanie Warszawskie. Przeforsowanie Polski “lubelskiej” (PKWN, Rząd Tymczasowy, TRzJN).

Rozdział 8

Zwycięstwo – ocalenie – zniewolenie

Okres przejściowy, 1945-1947/1948: zależność od ZSRR jako warunek przejęcia władzy przez PPR: polityka zagraniczna. Jałta i Poczdam: droga do RTJN, granica zachodnia, reparacje, umowa węglowa. Stalinizm na peryferiach, 1949- 1955: wzór radziecki jako model władzy i cel przekształceń. 3

Rozdział 9

Nadzieje i przemiany

Początek końca: 1956 rok – XX Zjazd. „Odwilż”. Polski Październik. Rozszerzenie ram „ograniczonej suwerenności”: wycofanie radzieckich doradców, prawne regulowanie obecności wojsk radzieckich; repatriacje, unieważnienie nierównoprawnych umów – umorzenie długów. Liberalizacja życia kulturalnego.

 Rozdział 10

Droga do wolności

Kształtowanie się demokratycznej opozycji w Polsce i jej wpływ na Rosję; paryska „Kultura” i jej wpływ na życie rosyjskie środowiska intelektualne. Kształtowanie się demokratycznej opozycji w Polsce i ruchu dysydenckiego w Związku Sowieckim. Myśl polityczna paryskiej „Kultury” a rosyjskie środowiska intelektualne. Znaczenie koncepcji praw człowieka dla kryzysu komunizmu.

Rozdział 11

Przywódcy ZSRR a wprowadzenie stanu wojennego w Polsce – 1981 r.

Kryzys społeczno-ekonomiczny i polityczny w Polsce na przełomie lat 70./80. Radziecka doktryna „ograniczonej suwerenności”. Naciski przywódców ZSRR na Polskę. Manewry kierownictwa polskiego. Stanowisko przywódców ZSRR w sprawie wprowadzenia stanu wojennego w Polsce w 1981 roku. Reakcje społeczeństw polskiego i radzieckiego na wprowadzenie stanu wojennego.

Rozdział 12

Odzyskana wolność i suwerenność

Kryzys imperium i reformy M. Gorbaczowa. Zmiana ustroju politycznego w Polsce i powstanie Federacji Rosyjskiej. Przebieg transformacji w Polsce i w Rosji – różnice i podobieństwa. Rozpad ZSRR i jego wpływ na system stosunków międzynarodowych. Kształtowanie podstaw nowych relacji między Rosją a Polską. Polskie i rosyjskie dziedzictwo kulturalne. Zbiory przemieszczone. Wzajemne relacje. Udostępnianie dostępu do archiwów.

Książka jest jednym z rezultatów prac Polsko-Rosyjskiej Grupy do Spraw Trudnych. Na tom składają się ekspertyzy polskich i rosyjskich uczonych, którzy przedstawili oceny najtrudniejszych problemów w stosunkach między naszymi państwami na przestrzeni ostatnich 90 lat.
Zamiarem autorów było nie tyle poszukiwanie nowych nieznanych faktów i dokumentów dotyczących najnowszej historii polsko-rosyjskich stosunków, ile raczej zaprezentowanie syntezy zdarzeń i procesów znanych i niekwestionowanych, ale postrzeganych z dwóch różnych perspektyw.
W ten sposób w 16 rozdziałach polscy i rosyjscy badacze ukazali, jakie miejsce w pamięci obu narodów zajmują sprawy, które często budzą emocjonalne spory i utrudniają układanie zorientowanych na przyszłość normalnych stosunków między Polską a Rosją.

PAP nno/ ls/ ura/ 01.12.2010 12:09

Publikacja “Białe Plamy – Czarne Plamy” Polsko-Rosyjskiej Grupy ds. Trudnych

01.12. Warszawa (PAP) – Budowanie zrozumienia między Polską a Rosją, odrzucanie “fałszerstw i półprawd, mitów, legend i stereotypów” we wzajemnych relacjach – to najważniejsze zadania publikacji “Białe Plamy – Czarne Plamy” podkreślają jej autorzy z Polsko-Rosyjskiej Grupy ds. Trudnych.

“Jest to publikacja o naszej historii w XX stuleciu. Historii, która zrządzeniem losu stała się w dużej mierze wspólna. Książkę tę polscy i rosyjscy autorzy pisali wspólnie, z myślą o czytelnikach w Polsce i w Rosji. Starali się przy tym to czynić tak, by zdystansować się od trudnej, choć wspólnej przeszłości. Z myślą o przyszłości, której podstawą powinny być prawda i wzajemne zrozumienie” – napisali we wspólnym wprowadzeniu współprzewodniczący Grupy: b. minister spraw zagranicznych prof. Adam Daniel Rotfeld i rektor Moskiewskiego Państwowego Instytutu Stosunków Międzynarodowych MSZ Rosji prof. Anatolij W. Torkunow.

Publikacja, do której dotarła Polska Agencja Prasowa, będzie oficjalnie zaprezentowana 6 grudnia – w dniu wizyty w Polsce prezydenta Rosji Dmitrija Miedwiediewa. “Białe plamy – Czarne plamy. Sprawy trudne w polsko-rosyjskich stosunkach 1918-2008″ to licząca ponad 900 stron zbiorowa praca polskich i rosyjskich uczonych, którzy w szesnastu rozdziałach przedstawili najtrudniejsze problemy w relacjach między Polską a Rosją w ciągu ostatnich 90 lat – od roku 1918 do roku 2008.

Jak podają Rotfeld i Torkunow, Grupa ds. Trudnych powstała w związku z uznaniem przez przywódców Polski i Rosji, że “kwestie historyczne stały się (…) przeszkodą w rozwoju współczesnych stosunków (…) między narodami Polski i Rosji”. Ich zdaniem, istotna w tej sprawie jest także coraz większa popularność pojęcia “polityki historycznej” w pierwszych latach XXI w.

“Naszym wspólnym zadaniem było to, żeby publikacja prezentowała zarówno polski, jak i rosyjski punkt widzenia kluczowych kontrowersyjnych problemów XX w. w relacjach między naszymi państwami i narodami” – zaznaczyli, dodając, że priorytetowo potraktowano kwestie zbrodni katyńskiej i wojny polsko-bolszewickiej z 1920 r., genezę II wojny światowej, a także problem kształtowania się “powojennego ładu światowego”.

Grupa zrezygnowała z omawiania m.in. kwestii odszkodowań dla obywateli polskich za pracę przymusową w ZSRR oraz Polaków – ofiar represji stalinowskich. “Zrezygnowaliśmy z omawiania tych zagadnień, co do których nie mieliśmy kompetencji i pełnomocnictw – by wspomnieć choćby o nierozwiązanych do tej pory sprawach własności, pozostałych w spadku po okresie nihilizmu prawnego” – napisali współprzewodniczący Grupy.

Podkreślili, że Grupa wyraziła “potrzebę jednoznacznego wyjaśnienia wszystkich okoliczności i różnych aspektów zbrodni katyńskiej oraz podjęcia w tej mierze stosownych decyzji politycznych”.

“Konieczna jest aktywizacja wysiłków zmierzających do należytego wyjaśnienia wszystkich okoliczności zbrodni katyńskiej, której sprawcą był reżim stalinowski” – piszą Rotfeld z Torkunowem. Autorzy publikacji zwrócili się do władz obu państw “o podjęcie decyzji, które umożliwiłyby zdjęcie tej sprawy z porządku dziennego w aktualnych relacjach między naszymi społeczeństwami i państwami”; nie podali jednak w publikacji konkretnych kroków zmierzających do osiągnięcia tego celu.

Rotfeld i Torkunów przypominają, że w kwietniu i maju tego roku prezydent Rosji Dmitrij Miedwiediew pozytywnie odniósł się do polskich postulatów odtajnienia akt sprawy zbrodni katyńskiej oraz rehabilitacji jej ofiar. “Oświadczył (Miedwiediew – PAP), że poleci swoim służbom stopniowe odtajnianie tych akt oraz wypracowanie stosownej formy rehabilitacji ofiar, która spełni oczekiwania rodzin katyńskich” – zauważają.

Podsumowując publikację współprzewodniczący Grupy ds. Trudnych podkreślili, że naiwne byłoby przekonanie, iż usunięte zostały wszystkie główne przeszkody na drodze do polsko-rosyjskiego pojednania. “Głęboko zakorzenione w obu społeczeństwach stereotypy myślenia, konserwatyzm i inercja niektórych ogniw władzy administracyjnej oraz potrzeba zachowania +zewnętrznego wroga+ nie ułatwiają przywódcom obu państw osiągnięcia postawionych sobie celów. Ważne jest to, że obrany kierunek marszu spotkał się z aprobatą milionów Polaków i Rosjan” – piszą.

Wśród pierwszych sześciu rozdziałów publikacji są: “Początki” (Stosunki polsko-sowieckie w latach 1917-1921), “Lata dwudzieste, lata trzydzieste” (Polska i ZSRR na przełomie lat dwudziestych i trzydziestych XX w.), “Geneza drugiej wojny światowej” (Przyczyny II wojny światowej. Polska, Związek Sowiecki i kryzys systemu), “Polska między ZSRR a Niemcami (1939-1941)” (Inwazja Armii Czerwonej. IV rozbiór Polski), “Zbrodnia katyńska” (Proces odkrywania prawdy i upamiętnienie ofiar), “Czas wojny (1941-1945)” (Polityka i jej skutki).

Ponadto książka zawiera rozdziały dotyczące okresu powojennego: “Dekada powojenna (1945-1955)” (Zwycięstwo i zniewolenie), “Odwilż” (1956 rok – XX Zjazd. Polski Październik. Walka o autonomię), “Droga do wolności” (Torowanie drogi do wolności w sferze kultury), “Stan wojenny a kierownictwo ZSRR” (Moskwa a “kryzys polski” lat 1980-1981), “Odzyskana wolność i suwerenność” (Transformacja w Polsce i w Rosji – różnice i podobieństwa), “Pomoc czy wyzysk?” (Stosunki gospodarcze między Polską a ZSRR).

W książce można też odnaleźć rozdziały, które dotyczą polsko-rosyjskich relacji po 1989 r. Są to: “Rosja a suwerenna Polska” (Stosunki polityczne między Polską a Rosją po 1990 r.), “Ciągłość i zmiana” (Polacy i Rosjanie. Wzajemna percepcja), “Dziedzictwo archiwalne” (Zbiory przemieszczone. Dostęp do archiwów), “Współczesna polsko-rosyjska historiografia” (Stan badań na temat stosunków polsko-radzieckich).

Wśród autorów są m.in. prof. Wojciech Materski, prof. Natalija S. Lebiediewa, Andrzej Przewoźnik (zginął w katastrofie pod Smoleńskiem), prof. Michaił M. Narinskij, prof. Jerzy Pomianowski, prof. Aleksandr W. Riewakin, prof. Daria Nałęcz, prof. Tomasz Nałęcz, dr Sławomir Dębski, prof. Andrzej Paczkowski. W Polsce publikacja ukazała się nakładem Polskiego Instytutu Spraw Międzynarodowych; w Rosji wydał ją Moskiewski Państwowy Instytut Stosunków Międzynarodowych.

Zgodnie z komunikatem Grupy z 4 października 2010 r., postanowiono, że jej współprzewodniczący będą zalecać ministrom edukacji i szkolnictwa wyższego, zarówno w Polsce jak i w Rosji, wprowadzenie publikacji do szkolnych bibliotek “jako materiału pomocniczego dla nauczycieli historii”.

Polsko-Rosyjską Grupę ds. Trudnych powołano w styczniu 2002 r. podczas wizyty ówczesnego prezydenta Rosji Władimira Putina w Polsce. Jej celem miało być prowadzenie regularnych konsultacji polsko-rosyjskich dotyczących spraw tzw. trudnych wynikających z zaszłości historycznych między Polską a Rosją. W pierwszym składzie Grupy jej prace nie przynosiły spodziewanych efektów. W grudniu 2007 r. doszło do zmiany składu Grupy i nadania jej nowego statusu. Do pierwszego spotkania jej współprzewodniczących doszło w lutym 2008 r. w Brukseli, gdzie ustalono zakres spraw wymagających omówienia oraz procedury i częstotliwość kolejnych spotkań.

Norbert Nowotnik (PAP)

http://lubczasopismo.salon24.pl/salonnews/news/76715,publikacja-biale-plamy-czarne-plamy-polsko-rosyjskiej-grupy-ds-trudnych

Zrozumieć Rosję. “Białe plamy – Czarne plamy” w relacjach polsko-rosyjskich

Piotr Maciążek Fundacja Amicus Europae 2011-02-01 22:57:52

Wielowątkowość owocu polsko-rosyjskiej komisji do spraw trudnych, jakim jest tom “Białe plamy – Czarne plamy. Sprawy trudne w polsko-rosyjskich stosunkach 1918-2008” sprawia, że analizując to wydawnictwo należy skupić się na wybranym zakresie poruszonej w nim problematyki. Chodzi tu zarówno o ogrom materiału badawczego jak i czasoprzestrzeń zawartą w podtytule publikacji. Na książkę składa się przecież 16 równolegle opisywanych rozdziałów i niemal wiek wzajemnych kontaktów międzyludzkich i międzypaństwowych. Z tego punktu widzenia najbardziej wartościowe dla współczesnego czytelnika mogą okazać się fragmenty traktujące o genezie politycznych i społecznych zachowań Rosjan i ich państwa. Pozwolą one czytelnikowi wniknąć w głąb rosyjskiej duszy i przeanalizować przyszły kierunek polityki realizowanej przez Kreml.

Koncepcja recenzji

Niedawna wizyta prezydenta FR Dmitrija Miedwiediewa w Polsce i postępująca odwilż w bilateralnych stosunkach między naszymi krajami skłoniła mnie do przeanalizowania trzech punktów, które dzięki “Białym plamom…” pozwolą czytelnikowi zrozumieć Rosjan. Pierwszym jest pustka ideologiczna Nowej Rosji, która wpływa na wysoką niestabilność tego państwa, jego agresywność i koncepcyjny kryzys elit rządzących. Drugim – tożsamość Rosjan wpływająca na postrzeganie świata zewnętrznego przez Kreml i obywateli FR, na państwową ciągłość (lub jej brak) w stosunku do dziedzictwa radzieckiego. Ostatnim elementem, szczególnie ciążącym nad relacjami z Warszawą, jest pamięć historyczna kształtująca w pewnym sensie sentymenty imperialne Kremla, motywująca zachowania polityczne Rosji, jej aspiracje i retorykę.

Ponieważ polski punkt widzenia na te sprawy jest powszechnie znany i bardzo często pojawia się w dyskursie politycznym, postanowiłem skupić się na głosach rosyjskich omawianej publikacji. Tekst nie jest recenzją sensu stricte – uporczywe pragnienie, by uzupełnić przemyślenia autorów “Białych plam…” własnym komentarzem, często odbiegającym od treści książki, okazało się silniejsze od pierwotnej koncepcji tekstu.

Konstrukcja publikacji “Białe plamy – Czarne plamy”

Motywem przewodnim publikacji jest dwugłos narracyjny w stosunku do opisywanej problematyki. Autorzy wyszli bowiem z założenia, że “Każdy naród powinien dążyć do dostrzeżenia i zrozumienia takich obrazów przeszłości, jakie uformowały się u jego sąsiadów, oraz do zrozumienia tej rzeczywistości historycznej, która kryje się za tymi obrazami”. Dwugłos “Białych plam…” to zdaniem jej autorów cywilizowana wymiana poglądów, która choć nie usunie wzajemnych sprzeczności (!) to jednak może zaowocować przezwyciężeniem trudnej historii. Przeszłość w rękach polsko-rosyjskiej Komisji do Spraw Trudnych ma stać się pomostem dialogu i zrozumienia, natomiast “w rękach polityków nierzadko prowadzi do konfrontacji, a nie do uwolnienia się od tego, co było złe”.

W tym kontekście padają m.in. słowa Nikołaja Bachurina – szczególnie kontrowersyjne dla Polaków – że dla normalizacji sąsiedzkich stosunków konieczne jest zaprzestanie rozróżniania narodów na “katów i ofiary”. Można potraktować je jako próbę relatywizacji historii, z drugiej jednak strony nowe pokolenia i państwa powstające na gruzach dawnych bytów politycznych faktycznie potrzebują dialogu, a nie historycznej traumy. Pamięć jest zatem ważna, ale nie może stanowić dominanty polityki zagranicznej w realiach pokojowo integrującej się Europy.

Pustka ideologiczna Nowej Rosji

Upadek ateistycznego kolosa w 1991 roku przyniósł Rosji pustkę ideologiczną, która do dzisiaj w istotny sposób definiuje zachowania polityczne Kremla. Bardzo ciekawy komentarz dotyczący kierunku, w jakim będzie ewoluować rosyjska ideologia, znajdziemy w tekście składowym “Białych plam…” autorstwa Nikołaja Bachurina. Pisze on, że “Ważną rolę w uświadomieniu sobie nowej roli Rosji odgrywa (…) spór o to, jakim Rosja powinna być państwem: czy demokratycznym, czy imperium, czy supermocarstwem, czy wielkim mocarstwem. Komuniści i nacjonaliści opowiadają się za odbudowaniem supermocarstwa lub imperium, rządząca partia Jedna Rosja zmierza do odrodzenia państwa jako wielkiego mocarstwa. Jeśli zaś chodzi o społeczeństwo, to w jego części zachowały się syndrom postimperialny i tęsknota za wielkością imperialną.”

Czymś, co w tych słowach w bardzo charakterystyczny sposób uderza zachodniego czytelnika, jest zestawienie na zasadzie kontrastu demokratyzacji i idei silnego państwa. W tym kontekście rosyjski uczony utrzymuje swoją narrację w tonie “jelcynowskiej smuty”, która demokratyzację postrzega przez pryzmat państwowego osłabienia, chaosu i upadku znaczenia Rosji na arenie międzynarodowej. Trudno stwierdzić, czy Bachurin identyfikuje się ze słowami, które zamieścił w “Białych plamach…”, ale w jakimś stopniu faktycznie unaoczniają one skalę problemu jaki wiąże się z demokratyzacją naszego wschodniego sąsiada. Z powodu pustki ideologicznej jaka wyłoniła się po upadku ZSRR oficjalne czynniki państwowe próbują w synkretyczny sposób czerpać z dziedzictwa rosyjskiej myśli politycznej. Takie próby zamykają Moskwie dostęp do demokracji i zachodnich rozwiązań ustrojowych. Trend ten jest zauważalny szczególnie na poziomie koncepcji cywilizacyjnych, które w znacznej mierze ukształtowały się na Kremlu jeszcze w średniowieczu i nowożytności.

Rys bizantyjski i przyjęcie cesarskiego tytułu przez Cara spowodowały, że “Rosja” stała się odrębnym bytem politycznym, istniejącym równolegle do cesarstwa zachodniego rządzonego przez Hohenstaufów, Luksemburgów czy Habsburgów. Tworzeniu “rosyjskiej cywilizacji” sprzyjał także upadek Konstantynopola, a w konsekwencji status jedynego niezależnego prawosławnego kraju. Duży wpływ na myśl rosyjską pozostawiło także mongolskie panowanie, które w pewnym sensie związało na długi okres czasu ziemie ruskie z Azją. To w jego wyniku Rosja rozpoczęła ekspansję za pomocą swojego pierwszego programu politycznego – “zbierania ziem ruskich”. Panowanie Mongołów ustanowiło cywilizacyjne połączenie, w wyniku którego pojawiła się owa “wyjątkowość” Moskwy zwieńczona eurazjatycką ideologią, której jeszcze dziś hołdują publicyści pokroju Aleksandra Dugina. Doskonałym podsumowaniem powyższych rozważań będą słowa jednego z autorów “Białych plam…” Artioma W. Malgina, który stwierdził, że ideologicznym nawiązaniem do historycznego dziedzictwa Rosji były próby stworzenia w latach 90. XX wieku “mechanizmu wiertikali własti (władzy pionowej), centralizacji zarządzania, większego zespolenia regionów z centrum federalnym, pacyfikację islamskiego podziemia na Połnocnym Kaukazie.”

Demokratyzacja jest zatem Rosji ideologicznie obca, nasi wschodni sąsiedzi nie są bowiem “tyglem hutniczym (jak np. w USA), ale swoistym przekładańcem, którego żadna z warstw nie została całkowicie odrzucona”. Moskwa, czyli jak mawiają Rosjanie “Imperium”, jest z definicji klasyczną formą mocarstwa, o jej spójności przesądza bowiem w pewnym stopniu przymus państwowy. Jak pisze Bachurin: “Rosjanie kładą nacisk na swoją wyjątkowość, unikatowość i nie pragną niezwłocznego “wpisywania się” we wspólnoty globalne – europejskie czy ogólnoświatowe.” W tym kontekście w świadomości elit i społeczeństwa Rosji nieustannie rodzi się konieczność podążenia własną, eurazjatycką drogą ustrojową. Nie jest to jednak droga demokracji.

Tożsamość Rosjan

To jednak zaledwie spór o kształt nowego państwa na poziomie koncepcyjnym, sięgnijmy zatem do jego źródeł. Prawdziwe rozdarcie ideologiczne Rosji jest zauważalne na poziomie jej tożsamości. Podstawowe pytanie, które stawiają rosyjscy autorzy “Białych plam…”, brzmi następująco: czy Nowa Rosja zachowuje ciągłość państwową w stosunku do ZSRR? Bachurin twierdzi, że wydarzenia roku 1991 były procesualne i nie były konsekwencją “przypadku historycznego”. Z tego punktu widzenia Nowa Rosja to urzeczywistnienie marzenia wielu Rosjan o unarodowieniu imperium, które zamieszkiwali. Malgin idzie w swoich rozważaniach dalej, konkretyzując swoją myśl: “okres powstawania postradzieckiej Rosji (…) faktycznie rozpoczął się wraz z nieoczekiwanym uzyskaniem niepodległości. Było to połączone z wielkimi stratami terytorialnymi i demograficznymi, w wyniku których ogromnie zmniejszył się tradycyjny dla Rosji obszar polityczno-ekonomiczny i kulturowy (…) innymi słowy – przed Rosją stało zadanie znacznie trudniejsze niż przed Polską. Należało bowiem nie tylko stworzyć nowy ustrój polityczny, lecz również zupełnie nową państwowość i nową tożsamość międzynarodową w granicach dla Rosji niezwykłych.”

Wgłębiając się w słowa rosyjskich członków Komisji do Spraw Trudnych zaczynamy odczytywać na nowo próby relatywizowania historii przez Kreml. Brak jednoznacznych przeprosin za zbrodnie stalinowskie, podkreślanie cierpienia wszystkich narodów bloku wschodniego – należy powiązać z powyższym zjawiskiem. W społeczeństwie rosyjskim nie ma pewności, czy Nowa Rosja jest bezpośrednią kontynuatorką Związku Sowieckiego. To rozdarcie jest widoczne także w tekście Malgina, który na łamach “Białych plam…” pisze o “uzyskaniu niepodległości” oraz “pojawieniu się [przed Rosją] całego spektrum problemów (…) wynikających z sukcesji prawnej po dawnym ZSRR. Korzenie takiego rozdarcia tkwią bardzo głęboko w pamięci historycznej narodu rosyjskiego. Spróbujmy zatem sięgnąć po fragmenty “Białych plam…”, które traktują właśnie o niej.

Pamięć historyczna narodu rosyjskiego

Stan pamięci historycznej Rosjan może polskiego czytelnika szokować. Tworzą go dwa filary – pierwszy, bardzo zmitologizowany, ma bezpośredni związek z tożsamością narodową, drugi zawiera w sobie dużo faktów, które faktycznie miały miejsce, ale zostały wyrwane z kontekstu historycznego i zatraciły swoje pierwotne znaczenie. Z tego punktu widzenia uwaga Rosjan koncentruje się na największych sukcesach narodowych, takich jak Wojny Napoleońskie czy Wielka Wojna Ojczyźniana. Takie skoncentrowanie świadomości historycznej na “punktach centralnych”, wdrażanych przez programy szkolne i państwowe media, ma swoje przełożenie w rzeczywistości. 17 września 1939 roku – data ważna dla Polaków, ale także Rosjan, dla których oznacza początek terytorialnej odbudowy imperium utraconego w wyniku I Wojny Światowej, znalazła się poza czasowymi ramami Wielkiej Wojny Ojczyźnianej. W związku z tym “na pytanie zadane przez Centrum Analityczne Lewady w lipcu 2009 r., <<Czy wie Pan/Pani, że we wrześniu 1939 r. wojska Armii Czerwonej wkroczyły do Polski walczącej z Niemcami hitlerowskimi i zajęły terytoria uzgodnione w tajnym planie Mołotowa i Ribbentropa?>>, 16% respondentów odpowiedziało “tak”, a 61% – “nie”.”

Charakter wspomnianych powyżej “punktów centralnych” pozornie stawiał Moskwę w charakterze defensywnym i wpłynął na martyrologiczny charakter świadomości historycznej Rosjan. Jak pisze Bachurin: “do świadomości zbiorowej wszedł wizerunek narodu wyłącznie jako pokojowego, łagodnego, cierpliwego męczennika, którego istnieniu zagrażają przeróżne wewnętrzne i zewnętrzne niebezpieczeństwa. Ogólnie historia narodowa jawi się jako ciągłe doświadczenia, walka, ofiary, stała konfrontacja z wrogami. Wybawienie i przekształcenie kraju w jedno z najpotężniejszych mocarstw możliwe jest tylko dzięki silnej i ambitnej władzy, która jednoczy amorficzną i bierną masę ludności i nią kieruje.”

Paradoksalnie mimo zwycięstwa rosyjskiego modelu historycznego świadomość historyczna społeczeństwa Rosji jest bardzo podobna do modelu przegranego – polskiego. Gdy na taką percepcję nałożymy szablon niesprecyzowanej tożsamości narodowej, uzyskamy pełną ocenę systemu pojałtańskiego w Rosji. Martyrologia przenika w tym przypadku ideę współuczestnictwa narodu rosyjskiego w wielkich cierpieniach jakich doznało wiele nacji ze strony terroru sowieckiego. Proces ten w pewnej formie jest widoczny także w Niemczech, gdzie nazizm – jako zjawisko, totalitarny system – ulega powolnemu rozgraniczeniu od definicji narodu.

Wiele narastających problemów, a nawet okresowej wrogości pomiędzy Polską a Rosją ma swoje źródło we wzajemnej, społecznej niewiedzy graniczącej bardzo często z ignorancją. Zarówno Polacy jak i Rosjanie już na poziomie szkolnym karmieni są historycznymi symbolami, które mitologizują fakty i bardzo szybko są przekuwane na partyjne slogany. Tymczasem bardzo często zjawiska w polskiej percepcji wrogie sięgają swoimi korzeniami odmiennej mentalności społecznej naszego wschodniego sąsiada.

________________________

Wszystkie cytaty za: “Białe plamy-Czarne plamy. Sprawy trudne w polsko- rosyjskich stosunkach 1918- 2008“, praca pod redakcją Adama Daniela Rotfelda i Anatolija W. Torkunowa, Warszawa 2010.

 * * *

 Piotr A. Maciążek – ekspert Zespołu Analiz Fundacji Amicus Europae.

Student V roku historii na Uniwersytecie Jagiellońskim, komentator Europejskiego Centrum Analiz Geopolitycznych, publicysta. Pisze głównie o Rosji i przestrzeni postradzieckiej.

Tezy przedstawiane w serii “Policy Papers” Fundacji Amicus Europae nie zawsze odzwierciedlają jej oficjalne stanowisko.

Strona internetowa Fundacji Amicus Europae:

http://www.kwasniewskialeksander.pl/foundationb.php

Opis stosunków Polska-Rosja na naszej stronie:

http://www.stosunkimiedzynarodowe.info/kraj,Polska,stosunki_dwustronne,Rosja

Speak Your Mind

*